SURA, TABIA NA HAIBA YA UBABA TUIFANANISHE NA NINI?

Kila mtoto anapomuita mtu “Baba” hutamka neno lenye uzito mkubwa kuliko jina la mtu. Ni sauti inayobeba heshima, matumaini, hofu, furaha na hifadhi kwa pamoja. Baba ni zaidi ya mzazi wa kiume; ni kioo cha maisha, ni dira, ni alama ya urithi wa vizazi na ni nguzo isiyokwepeka katika safari ya ukuaji wa familia na jamii. Lakini je, sura, tabia na haiba ya ubaba tuifananishe na nini? Je, ni mlima unaosimama imara bila kuyumba? Ni bahari yenye kina kisichoelezeka? Au ni mikono ya mchongaji anayevumilia hadi kazi yake iwe bora?

Baba akisimama kwa utulivu huku jua la asubuhi likichomoza nyuma yake, akimkumbatia mtoto wake kwa upendo na ujasiri, ukionyesha sura, tabia na haiba ya kibaba – mfano wa mwanga, uthabiti, na upendo wa baba kwa familia.

Bofya hapa kupakua makala hii katika PDF : MAKTABA YETU - DOWNLOAD NOW

BABA NA UBABA

1. BABA

• Maana ya msingi: Ni mzazi wa kiume, anayehusiana moja kwa moja kwa damu na mtoto wake.

• Muktadha wa kijamii na kihisia:

  • Hutumika kwa heshima na uzito.

  • Ni nafasi ya uhusiano wa kweli, wa damu na malezi.

  • Neno hili hubeba mamlaka, wajibu, na heshima.

• Matumizi:

  • Familia: “Huyu ndiye baba yangu.”

  • Viongozi wa dini/jamii: “Baba wa taifa”, “Baba Paroko”, "Baba Mchungaji".

2. UBABA/ KIBABA

• Maana ya msingi:

  • Maana: Ni hali, sifa, au dhima ya kuwa baba.

  • Ni dhana (abstraction) inayoeleza majukumu, nafasi, au kiini cha ubaba badala ya kumtaja mtu.

• Maana ya kifasihi: Si mtu mmoja, bali hali, sura, tabia na haiba ya ubaba (fatherhood / fatherly character).

• Matumizi:

  • Fasihi: mashairi, hadithi, makala za kiroho na kimaadili.

  • Maelezo ya tabia au hulka: “Alionyesha upendo wa kibaba au ubaba.”

  • Kitaaluma: huonekana pale panapohitajika dhana pana kuliko mtu binafsi, mfano “dhima ya kibaba/ ubaba katika malezi.”

    
    

SURA YA UBABA/ KIBABA

Sura ya kibaba/ ubaba si uso pekee bali ni sura ya maisha anayoyaakisi. Ni namna anavyotazama dunia na familia yake. Baba anaweza kuvaa sura ya tabasamu hata anapobeba maumivu moyoni, kwa sababu anajua watoto wake huchora matumaini kwenye uso wake - tabasamu lake huwasha matumaini, uso wake wa kujali hufanya watoto wajisikie salama.

Methali ya Kiswahili inasema: “Mchagua jembe si mkulima.” Hii hutufundisha kwamba sura ya baba si maneno matupu, bali ni matendo yake ya kila siku.

Lakini sura ya kibaba tuifananishe na nini? Tuifananishe na jua la asubuhi linaloinuka taratibu - linaloinua matumaini ya siku mpya hata baada ya giza refu la usiku.

TABIA YA KIBABA

Tabia ya kibaba hujengwa katika maamuzi ya kila siku, hujidhihirisha kwa maamuzi na mienendo yake: namna anavyosimama familia inapoyumba, anavyosikiliza kwa uvumilivu hata maneno madogo ya mtoto, au anavyokemea kwa upendo na hekima. Tabia hii si ukamilifu, bali ni safari ya kujifunza na kukosea huku akiendelea kusimama kama nguzo.

Biblia inasema: “Enyi akina baba, msiwachokoze watoto wenu, ili wasije wakakata tamaa / wakavunjika moyo.” (Wakolosai 3:21). Hii inafundisha kuwa tabia ya kibaba ni ya kujenga moyo, si ya kuubomoa. Baba asitumie mamlaka yake vibaya kiasi cha kumvunja moyo mtoto. Hii inalinda;

• moyo wa mtoto dhidi ya tamaa ya kuasi — yaani kutosa utii au kupinga kwa makusudi mamlaka yaliyowekwa, kukataa kusikiliza, kupinga maelekezo, au kujitenga kwa makusudi na nidhamu inayohitajika—au kujiona hana thamani.

Katika lugha ya kwanza kabisa mstari huu wa Biblia upoandikwa kwa lugha ya kigiriki, unasomeka hivi, οἱ πατέρες, μὴ ἐρεθίζετε τὰ τέκνα ὑμῶν, ἵνα μὴ ἀθυμῶσιν. (hoi pateres, mē erethizete ta tekna hymōn, hina mē athymōsin). Yaani

• οἱ (hoi) = enyi / ninyi

• πατέρες (pateres) = akina baba

• μὴ (mē) = msije / msi

• ἐρεθίζετε (erethizete) = msiwachokoze / msiwakasirishe

• τὰ τέκνα (ta tekna) = watoto

• ὑμῶν (humōn) = wenu

• ἵνα (hina) = ili kwamba / kusudi

• μὴ (mē  ) = wasije / wasi

• ἀθυμῶσιν (athumōsin) = kuvunjika moyo / kukata tamaa

Maneno ya msingi katika mstari huo,

1. πατέρες (patéres)

   👉 Ni wingi wa neno πατήρ (patēr) ambalo maana yake ni: baba wa kiume (mzazi), mtunzaji au mlezi, kiongozi wa kiroho, au hata mzee mwenye heshima.

2. ἐρεθίζετε (erethizete) = kuchokoza, kuchochea hasira, kuwakasirisha au kuwakera kwa makusudi.

3. ἀθυμῶσιν (athymōsin) = kupoteza ujasiri, kukata tamaa, kuishiwa moyo.

   
   

Lakini tabia ya kibaba tuifananishe na nini? Tuifananishe na mti wa miembe ambayo mizizi yake imezama ardhini, wenye mzizi imara. Hata upepo ukivuma kwa nguvu, mti hauanguki haraka; unasimama na kutoa kivuli kwa wanaoukimbilia pamoja na matunda kwa wenye kuhitaji.

HAIBA YA KIBABA

Haiba ya kibaba ni mchanganyiko wa heshima, hekima na uthabiti wa moyoni. Ni jinsi baba anavyojionyesha mbele ya familia na jamii yake—wakati mwingine kwa ukimya wenye busara, wakati mwingine kwa neno lenye mamlaka na upole. Lakini haiba ya kibaba tuifananishe na nini? Tuifananishe na taa ya mwanga baharini (lighthouse). Haionekani kila wakati, lakini pale giza linapotanda na mawimbi yakiwa makali, taa hiyo huwasha na kuongoza wasafiri waliopotea.

Katika hadithi nyingi za Kiafrika, mababa waliokuwa nguzo za koo, mfano kiongozi wa kabila aliyelinda heshima ya jamii yake kwa hekima na ushujaa. Hii hutufundisha kuwa haiba ya kibaba ni urithi usioandikwa, bali unaoishi ndani ya moyo wa familia.

KWA NINI SURA, TABIA NA HAIBA YA KIBABA NI MUHIMU?

Familia ni shule ya kwanza ya kila mwanadamu, na baba ni mwalimu wa kwanza wa maisha kwa vitendo. Hata kimya chake ni fundisho, hata makosa yake ni somo. Baba huacha alama isiyofutika—ama ya kutia moyo, au ya kuumiza. Ndiyo maana kila kizazi hujiuliza tena na tena: Sura, tabia na haiba ya kibaba tuifananishe na nini?

HITIMISHO

Kila kizazi huandika upya maana ya ubaba kwa matendo yake. Wengine huiandika kwa jasho, wengine kwa machozi, na wengine kwa tabasamu lililojificha nyuma ya mzigo wa majukumu. Lakini katika yote, sura, tabia na haiba ya kibaba hubaki kuwa almasi inayong’aa gizani — ikitoa mwanga wa faraja, nidhamu, na matumaini kwa watoto wanaotazama dunia kupitia macho ya baba yao.

Ubaba si heshima inayotolewa na jamii, bali ni wito unaojengwa na maisha ya kila siku. Ni safari ya kujifunza, kusamehe, kuongoza, na kujitoa. Baba halisi ni yule anayejua kuwa mamlaka si utawala, bali ni huduma; na upendo si udhaifu, bali ni nguvu ya kweli.

Ndiyo maana tunapouliza, “Sura, tabia na haiba ya kibaba tuifananishe na nini?” Jibu haliko mbali —Tuifananishe na mwanga wa alfajiri, unaovunja giza bila kelele; na mti wa miembe, unaosimama imara huku ukitoa kivuli na matunda; na taa ya baharini, inayowasha njia hata wakati wenye dhoruba hawana nguvu ya kuiona.

Kwa hakika, ubaba ni zawadi, ni urithi, na ni wito wa milele unaohitaji moyo thabiti na roho ya kujitoa. Kila baba ni kioo — na kila mtoto anayemuangalia, anaona picha ya Mungu ikijitokeza katika sura ya ubinadamu.

Je, ungependa kujifunza zaidi au kupata huduma zetu kwa undani?

Tembelea maeneo yetu mbalimbali upate bidhaa na huduma bora:

📌 Huduma zetu za kitaalamu (ushauri, mafunzo, n.k.): Bonyeza hapa

📌 Program au kozi zetu za kitaalamu (Afya, Mahusiano au Uchumi/ Ujasiriamali); Bonyeza hapa

📌 Jiunge na mpango wa Uanachama kwa faida zaidi: bofya hapa, Chagua kifurushi kinachokufaa

📌 Pakua vitabu katika nakala laini (soft copy) na rasilimali nyingine katika e-Library yetu (maktaba yetu): Fungua e-Library

📌 Pata e-books kwa ajili ya kuongeza maarifa na virutubisho vya kuongeza afya kwa mama mjamzito, anayenyonyesha, watoto, au wale wanaotarajia kushika ujauzito, wanawake wazee na kwa wanaume wazee: Tembelea bidhaa zote, bofya hapa 

Endelea kufuatilia makala zetu kwa maarifa zaidi na suluhisho bunifu kwa mafanikio yako binafsi na ya kitaaluma.